Mga Sinaunang Paniniwala at Kagawiang Panlipunan
Mga sinaunang paniniwala, ang paglaganap ng Islam, at ang mga kaugalian sa pag-aasawa, pagpanaw at pakikipagkasundo ng mga pamayanan sa kapuluan.
Mga layunin ng aralin
Sa pagtatapos ng araling ito, inaasahang magagawa mo ang sumusunod:
- Maipaliwanag kung paano ipinakita ng ilang sinaunang pangkat ang paggalang sa yumao.
- Mailarawan ang morotal, maglahi at laraw ayon sa aklat.
- Maipaliwanag ang kahulugan ng sanduguan bilang pangako ng pagkakaibigan.
- Maihambing ang mga kaugaliang nagpapatuloy at nagbabago hanggang ngayon.
Paano ipinakikita ng isang pamayanan ang paggalang sa yumao? Paano nagkakasundo ang dalawang pangkat na dating nag-aaway? Tuklasin ang sagot ng ilang sinaunang pamayanan.
1. Paggalang sa yumao
Ipinakikita ng mga bangang panlibing, kabaong at kasamang kagamitan ang pagpapahalaga sa mga yumao. Sa ilang paniniwala, kailangan pa ng kaluluwa ang mga bagay sa paglalakbay sa kabilang buhay. Ang mga kasamang alahas, sisidlan o gamit ay tinatawag na kagamitang panlibing o grave goods.
May mga bangang inilalagay sa kuweba o ibinabaon sa piling pook. Sa ilang pamayanan sa Cordillera, may tradisyon ng paglalagay o pagsasabit ng kabaong sa mataas na batuhan. Binabanggit din ang pag-eembalsamo o pagpapanatili sa labi sa ilang lugar. Hindi pare-pareho ang kaugalian ng bawat pangkat.
2. Mga katawagan sa pagluluksa
| Katawagan sa aklat | Kaugnay na pagluluksa |
|---|---|
| Morotal | Pagluluksa kapag babae ang yumao, ayon sa paglalarawan ng aklat. |
| Maglahi | Pagluluksa kapag lalaki ang yumao, ayon sa paglalarawan ng aklat. |
| Laraw | Pagluluksa sa pagpanaw ng datu. |
Sa inilalarawang laraw, pansamantalang isinasantabi ang alitan. Nakababa ang mga sibat bilang sagisag ng pagluluksa. Ipinagbabawal ang masayang pag-awit sa pagsasagwan at ang pagsusuot ng matingkad na kulay. May mga pagkakataong kumukuha ng mga taong mangunguna sa panaghoy o pagdadalamhati.
3. Sanduguan: pangako ng pagkakaibigan
Maaaring magkaroon ng alitan ang magkaibang barangay o pangkat. Ang sanduguan ay makasaysayang ritwal ng kasunduan, kapayapaan o pagkakaibigan. Gumagamit ito ng dugo bilang simbolo ng matapat na pangako at pagkakapatiran. Ang mahalagang diwa nito ay ang pagtupad sa kasunduan at ang paggalang sa kabilang panig.
4. Ano ang nagpapatuloy at ano ang nagbabago?
| Larangan | Maaaring magpatuloy ngayon | Maaaring magbago |
|---|---|---|
| Pag-aasawa | Pag-uusap ng pamilya; pagdiriwang ng pagsasama | Anyo ng seremonya, lugar at mga sagisag |
| Pagpanaw | Pag-alala sa yumao; pakikiramay sa pamilya | Paraan ng burol, libing at paggunita |
| Pakikipagkasundo | Katapatan, pag-uusap at kapayapaan | Maaaring nakasulat na kasunduan ang gamitin |
Paniniwala ang nagbibigay-kahulugan sa buhay. Ritwal ang nagpapakita nito sa mga kilos at simbolo. Tradisyon ang nagpapasa nito sa mga salinlahi. Makikita rito ang pagpapahalaga sa kalikasan, pamilya, pamayanan at kapayapaan.
5. Mga ugnayang dapat matandaan
| Iugnay | Paliwanag |
|---|---|
| Manunggul – Palawan – kabilang buhay | Arkeolohikong bagay na nagpapakita ng paniniwala at sining. |
| Bulul – Ifugao – palay | Larawang inukit na kaugnay ng mga ninuno at tagapagbantay ng kamalig. |
| Karim ul-Makhdum – 1380 – Sulu | Mahalagang tao at panahon sa paglaganap ng Islam. |
| Kabungsuan – Maguindanao | Pagpapalaganap ng Islam at ugnayan sa sultanato. |
| Pamamanhikan – dote – kasal | Pag-uusap, regalo at pagbubuklod ng mga pamilya. |
| Morotal – maglahi – laraw | Mga katawagang inilalarawan sa aklat tungkol sa pagluluksa. |
| Sanduguan – pangako – kapayapaan | Pagkakaibigan at pagkakasundo ng magkaibang panig. |
Ang “sinaunang Pilipino” ay tumutukoy sa maraming pamayanan. Huwag ipalagay na lahat sila ay may iisang diyos, ritwal o seremonya.
Balik-aral
Mahahalagang ideya
- Ipinakikita ng bangang panlibing, kabaong at kagamitang panlibing (grave goods) ang pagpapahalaga sa yumao.
- Iba-iba ang paglilibing: banga sa kuweba o sa lupa, kabaong sa mataas na batuhan sa ilang pamayanan sa Cordillera, at pag-eembalsamo sa ilang lugar.
- Morotal (babae), maglahi (lalaki) at laraw (datu) ang mga katawagan sa pagluluksa ayon sa aklat.
- Ang sanduguan ay ritwal ng kasunduan na gumagamit ng dugo bilang simbolo ng matapat na pangako.
- May mga kaugaliang nagpapatuloy, gaya ng pag-uusap ng pamilya at pag-alala sa yumao, kahit nagbabago ang anyo nito.
Mahahalagang salita
- Grave goods
- Kagamitang panlibing: alahas, sisidlan o gamit na kasama ng yumao.
- Morotal
- Pagluluksa kapag babae ang yumao.
- Maglahi
- Pagluluksa kapag lalaki ang yumao.
- Laraw
- Pagluluksa sa pagpanaw ng datu.
- Panaghoy
- Malakas na pagdadalamhati o pagtangis para sa yumao.
- Sanduguan
- Makasaysayang ritwal ng kasunduan na gumagamit ng dugo bilang simbolo.
- Pag-eembalsamo
- Pagpapanatili sa labi ng yumao.
Paggalang sa yumao at katapatan sa kasunduan: dalawang pagpapahalagang makikita sa sinaunang kagawian at nagpapatuloy hanggang ngayon.
Payo sa pag-aaral: Takpan ang mga kahulugan, ipaliwanag ang bawat salita sa sarili mong pananalita, saka sagutin ang pagsasanay. Ulitin ito hanggang makuha mo nang tama ang lahat.