Mga Sinaunang Kultura
Ang pagkatuto, panulat, panitikan, sining, tahanan, pagkain, at libangan ng mga pamayanan sa kapuluan bago dumating ang mga Espanyol, at kung ano ang nagpapatuloy hanggang ngayon.
Mga layunin ng aralin
Sa pagtatapos ng araling ito, inaasahang magagawa mo ang sumusunod:
- Ilarawan ang Baybayin bilang panulat na ang mga karakter ay karaniwang kumakatawan sa pantig.
- Basahin ang isang karakter na may kudlit sa ibabaw, kudlit sa ilalim, o krus sa ibaba.
- Ipaliwanag kung bakit 17 ang karaniwang bilang ng batayang karakter at 18 ang nasa tsart ng aklat.
- Tukuyin ang mga ebidensiya at buhay na tradisyon ng katutubong panulat.
Iisa lamang ang karakter para sa ka. Paano mo kaya isusulat ang ki, ku, o k lamang? Ang sagot ay nasa isang maliit na marka: ang kudlit.
1. Ano ang Baybayin?
Ang Baybayin ay panulat na may mga karakter na karaniwang kumakatawan sa pantig. Naitala itong ginagamit nang dumating ang mga Espanyol.
Ang bawat batayang katinig ay may kasamang tunog na a. Binabago ito ng kudlit, isang maliit na marka sa ibabaw o ilalim ng karakter.
2. Ang 17 batayang karakter
Ang karaniwang makasaysayang Baybayin ay may 17 batayang karakter: 3 patinig at 14 katinig.
| Pangkat | Bilang | Mga karakter (romanisado) |
|---|---|---|
| Patinig | 3 | a, i/e, u/o |
| Katinig | 14 | ka, ga, nga, ta, da/ra, na, pa, ba, ma, ya, la, wa, sa, ha |
Pansinin: iisang karakter ang i/e, iisa rin ang u/o, at iisa ang da/ra. Maaaring mag-iba ang estilong sulat-kamay ng mga karakter, kaya maaaring magmukhang bahagyang magkaiba ang dalawang tsart.
3. Paano gumagana ang kudlit?
| Marka | Saan inilalagay | Basa ng ka |
|---|---|---|
| Walang kudlit | Walang marka | ka |
| Kudlit | Sa ibabaw ng karakter | ki / ke |
| Kudlit | Sa ilalim ng karakter | ku / ko |
| Krus | Sa ibaba ng karakter | k (nawawala ang patinig) |
Sa tradisyonal na pagsulat, madalas na hindi isinusulat ang panghuling katinig. Sa binagong paraan na gumagamit ng krus, nawawala ang likas na patinig ng karakter. Halimbawa, ang ka ay nagiging k kapag nilagyan ng krus sa ibaba.
Ang karaniwang makasaysayang Baybayin ay may 17 batayang karakter. Sa tsart ng aklat, may hiwalay na ra, kaya 18 ang ipinapakita. Ihiwalay ang tradisyonal na hanay sa mga binagong bersiyon. Hindi lahat ng dagdag na marka ay bagong batayang titik.
4. Mga ebidensiya ng sinaunang panulat
Binabanggit ang Monreal Stones, na tinatawag ding Baybayin Stones, mula sa Ticao, Masbate. Mga bato itong may inskripsiyon. Mahalaga ang mga ito sa pag-aaral ng sinaunang panulat.
5. Buhay na tradisyon ng katutubong panulat
May mga katutubong panulat na nananatili hanggang ngayon.
| Lugar | Mga halimbawa ng panulat |
|---|---|
| Mindoro | Hanunoo at Buhid Mangyan |
| Palawan | Tagbanwa at Pala'wan |
Magkakaugnay ang mga tradisyong ito, ngunit may sariling anyo at pangalan ang bawat isa. Hindi sila basta iisang magkaparehong alpabeto.
Hindi tiyak na simula at wakas ng Baybayin ang 1400-1900 CE na nasa aklat. May mga dokumento sa panahong kolonyal, at may buhay na tradisyon pa ng mga kaugnay na panulat.
Balik-aral
Mahahalagang ideya
- Ang mga karakter ng Baybayin ay karaniwang kumakatawan sa pantig; may kasamang a ang bawat batayang katinig.
- 17 ang karaniwang batayang karakter: 3 patinig at 14 katinig.
- Kudlit sa ibabaw: i/e. Kudlit sa ilalim: u/o. Krus sa ibaba: walang patinig.
- Sa tradisyonal na pagsulat, madalas hindi isinusulat ang panghuling katinig.
- 18 ang tsart ng aklat dahil may hiwalay na ra.
- May buhay na tradisyon ng panulat sa Mindoro at Palawan; may sariling anyo at pangalan ang bawat isa.
Mahahalagang salita
- Baybayin
- Panulat na may mga karakter na karaniwang kumakatawan sa pantig.
- Pantig
- Bahagi ng salita na binibigkas nang isang bukas ng bibig, gaya ng ka o ba.
- Kudlit
- Maliit na marka sa ibabaw o ilalim ng karakter na nagbabago sa kasamang patinig.
- Krus
- Marka sa ibaba ng karakter sa binagong paraan; inaalis nito ang likas na patinig.
- Monreal Stones (Baybayin Stones)
- Mga batong may inskripsiyon mula sa Ticao, Masbate.
- Hanunoo at Buhid Mangyan
- Mga pangkat sa Mindoro na may nananatiling katutubong panulat.
- Tagbanwa at Pala'wan
- Mga pangkat sa Palawan na may nananatiling katutubong panulat.
Itaas = i/e. Ibaba = u/o. Krus = alisin ang patinig. Walang marka = a.
Tip sa pag-aaral: Takpan ang mga kahulugan, ipaliwanag ang bawat salita sa sarili mong pananalita, saka sagutin ang pagsasanay. Ulitin ito hanggang makuha mo nang tama ang bawat tanong.