Mga Sinaunang Kultura
Ang pagkatuto, panulat, panitikan, sining, tahanan, pagkain, at libangan ng mga pamayanan sa kapuluan bago dumating ang mga Espanyol, at kung ano ang nagpapatuloy hanggang ngayon.
Mga layunin ng aralin
Sa pagtatapos ng araling ito, inaasahang magagawa mo ang sumusunod:
- Ilarawan ang di-pormal na edukasyon at kung sino ang mga guro sa sinaunang pamayanan.
- Ipaliwanag ang kahalagahan ng mga kaalamang natututuhan sa tahanan at pamayanan.
- Tukuyin ang mga pinagsusulatan noon at kung bakit kakaunti ang natirang sinaunang sulat.
- Ipaliwanag ang Kawi at ang Laguna Copperplate Inscription, at ang pagkakaiba ng panulat at wika.
Bago dumating ang mga Espanyol, karaniwang hindi sa pormal na paaralan natututo ang mga bata. Paano kaya sila natuto? At paano natin nalalaman na may sumusulat na sa kapuluan noong 900 CE? Alamin natin.
1. Ano ang kultura?
Ang kultura ay kabuuan ng kaalaman, kasanayan, pagpapahalaga, sining, at paraan ng pamumuhay ng isang pangkat. Mayaman na ang kultura ng mga pamayanan sa kapuluan bago pa dumating ang mga Espanyol. Nabuo ito sa pag-angkop sa kapaligiran at sa pakikipag-ugnayan sa iba.
2. Pagkatuto sa tahanan at pamayanan
Karaniwang di-pormal ang edukasyon noon. Nagaganap ito sa tahanan at sa aktuwal na gawain. Mahahalagang guro ang mga magulang at nakatatanda.
Natututo ang bata sa apat na paraan: pagmamasid, pakikinig, pagsasanay, at pakikilahok.
| Kaalaman | Kahalagahan |
|---|---|
| Pagbasa at pagsulat | Pagpapahayag, pakikipag-ugnayan, at pagtatala sa mga pamayanang may sistema ng pagsulat. |
| Pagbibilang | Pagtantiya, kalakalan, at paghahati ng mga bagay. |
| Pananampalataya at kaugalian | Pag-unawa sa ritwal, tungkulin, at pagpapahalaga ng pamayanan. |
| Pagtatanggol sa sarili | Pangangalaga sa sarili at sa pamayanan. |
| Gawaing pampamilya at kabuhayan | Pagtulong sa tahanan at pagkatuto ng kapaki-pakinabang na gawain. |
3. Saan sila sumusulat?
Ilan sa mga pinagsusulatan ang dahon, balat o bahagi ng puno, at kawayan. Maaaring umukit gamit ang matulis na kagamitan.
Marami sa mga materyales na ito ang madaling masira. Kaya hindi lahat ng sulat ay nanatili hanggang ngayon.
4. Ang Kawi: isang sistema ng pagsulat
Ang Kawi, na tinatawag ding Kavi sa aklat, ay isang sistema ng pagsulat o panulat. Hindi ito kapareho ng wika. Maaaring gamitin ang isang panulat sa higit sa isang wika.
5. Ang Laguna Copperplate Inscription (LCI)
Ang Laguna Copperplate Inscription (LCI) ay dokumentong nakaukit sa manipis na tanso. May petsa itong 900 CE. Ang CE ay nangangahulugang Common Era.
Kaugnay ng maagang Kawi ang anyo ng panulat nito. Si Antoon Postma ang nagbigay ng mahalagang pagbasa at pagpapakahulugan dito. Ebidensiya ang LCI ng maagang pagsulat at ng ugnayan sa mga karatig na pamayanan.
Ihambing ang ebidensiya
| Tanong | LCI | Baybayin |
|---|---|---|
| Ano ito? | Dokumentong nakaukit sa manipis na tanso | Isang panulat na may mga karakter |
| Kailan? | May petsang 900 CE | Naitala ring ginagamit nang dumating ang mga Espanyol |
| Kaugnay na panulat | Maagang Kawi | Ang Baybayin mismo ang panulat |
Hindi awtomatikong Baybayin ang lahat ng sinaunang sulat. Halimbawa, kaugnay ng maagang Kawi ang panulat ng LCI.
6. Panulat at wika: magkaiba
Binabanggit ng aklat ang mga ugnayang Sanskrit, Kawi, at Malay. Mahalagang ihiwalay ang wikang ginamit sa mga karakter na ipinansulat.
Kaya hindi angkop na sabihing ang isang panulat ay basta pinaghalong apat na wika. Isipin mo ang mga titik na ginagamit mo ngayon: isinusulat mo sa mga ito ang Filipino at ang Ingles. Iisang panulat, pero dalawang wika.
Balik-aral
Mahahalagang ideya
- Mayaman na ang kultura ng mga pamayanan bago pa dumating ang mga Espanyol.
- Di-pormal ang edukasyon: sa tahanan at aktuwal na gawain, kasama ang mga magulang at nakatatanda.
- Natututo sa pagmamasid, pakikinig, pagsasanay, at pakikilahok.
- Sumusulat sa dahon, balat ng puno, at kawayan, kaya marami sa mga sulat ang nasira na.
- Ang LCI ay nakaukit sa tanso, may petsang 900 CE, at kaugnay ng maagang Kawi.
- Ang panulat ay paraan ng pagsulat; hindi ito kapareho ng wika.
Mahahalagang salita
- Kultura
- Kabuuan ng kaalaman, kasanayan, pagpapahalaga, sining, at paraan ng pamumuhay ng isang pangkat.
- Di-pormal na edukasyon
- Pagkatutong nagaganap sa tahanan at aktuwal na gawain, hindi sa pormal na paaralan.
- Sistema ng pagsulat (panulat)
- Mga karakter o marka na ginagamit sa pagtatala ng wika.
- Kawi (Kavi)
- Isang sistema ng pagsulat na kaugnay ng anyo ng panulat sa LCI.
- LCI
- Laguna Copperplate Inscription: dokumentong nakaukit sa manipis na tanso, may petsang 900 CE.
- CE
- Common Era.
- Antoon Postma
- Nagbigay ng mahalagang pagbasa at pagpapakahulugan sa LCI.
Ang wika ang sinasabi natin; ang panulat ang paraan ng pagsulat nito. Maaaring gamitin ang isang panulat sa higit sa isang wika.
Tip sa pag-aaral: Takpan ang mga kahulugan, ipaliwanag ang bawat salita sa sarili mong pananalita, saka sagutin ang pagsasanay. Ulitin ito hanggang makuha mo nang tama ang bawat tanong.