Mga Sinaunang Kultura
Ang pagkatuto, panulat, panitikan, sining, tahanan, pagkain, at libangan ng mga pamayanan sa kapuluan bago dumating ang mga Espanyol, at kung ano ang nagpapatuloy hanggang ngayon.
Mga layunin ng aralin
Sa pagtatapos ng araling ito, inaasahang magagawa mo ang sumusunod:
- Ipaliwanag ang pasalitang tradisyon at kung paano naipapasa ang panitikan.
- Kilalanin ang bugtong, tula, alamat, salawikain, kuwentong-bayan, epiko, at kasabihan.
- Ilarawan ang gamit at kahulugan ng tattoo, alahas, palayok, paglililok, at musika.
- Gamitin ang apat na tanong sa pagsusuri ng isang likhang-sining.
Wala pang aklat sa karamihan ng tahanan noon, pero maraming kuwento ang umabot hanggang ngayon. Paano ito nangyari? Tuklasin natin ang panitikan at sining ng mga sinaunang pamayanan.
1. Panitikang ipinapasa sa bibig
Malaki ang papel ng pasalitang tradisyon: pagkukuwento, pag-awit, at pagbigkas mula sa isang salinlahi patungo sa susunod.
Madalas na paksa ang pamumuhay, pag-ibig, paniniwala, kabayanihan, at kalikasan. Maaaring magbago ang ilang detalye habang naipapasa ang kuwento.
2. Mga uri ng panitikang pasalita
| Uri | Pangunahing katangian | Halimbawa o palatandaan |
|---|---|---|
| Bugtong | Pahulaang gumagamit ng paglalarawan at talinghaga | Hahanapin ang bagay na tinutukoy ng mga pahiwatig. |
| Tula | Masining na pagpapahayag na may mga taludtod | Maaaring bigkasin o awitin; hindi lahat ay may parehong sukat at tugma. |
| Alamat | Kuwentong nagpapaliwanag ng pinagmulan sa paraang tradisyonal | Halimbawa ang salaysay nina Malakas at Maganda. |
| Salawikain | Maikling pahayag ng aral o karunungang-bayan | Nagbibigay-gabay tungkol sa asal at pagpapasiya. |
| Kuwentong-bayan | Salaysay na iningatan at ipinasa ng pamayanan | Maaaring maglarawan ng tauhan, lugar, at karanasan ng pangkat. |
| Epiko | Mahabang salaysay tungkol sa pambihirang pakikipagsapalaran ng bayani | Biag ni Lam-ang, na kaugnay ng mga Ilokano. |
| Kasabihan | Nakaugaliang pahayag tungkol sa karanasan o obserbasyon | Maaaring maglaman ng payo o karaniwang pananaw. |
Ang alamat at epiko ay mahalagang panitikan. Hindi kailangang ituring na literal na pangyayaring pangkasaysayan o siyentipikong paliwanag ang lahat ng detalye nito.
3. Sining na nakikita at naririnig
| Anyo | Gamit at kahulugan |
|---|---|
| Tattoo at palamuti sa katawan | Maaaring magpahiwatig ng pagkakakilanlan, kagandahan, tagumpay, o katayuan; nag-iiba ang kahulugan ayon sa pangkat. |
| Alahas at ornamentong pansarili | Palamuti at, sa ilang pamayanan, palatandaan ng katayuan. |
| Palayok at mga banga | Ginagamit sa pang-araw-araw na buhay at sa paglilibing; makikita sa mga disenyo ang pagkamalikhain. |
| Paglililok | Pagbuo ng pigura o rebulto, kabilang ang mga bagay na may kahulugang espirituwal. |
| Awit, musika, at sayaw | Bahagi ng ritwal at pagdiriwang, gaya ng pagsilang, pagtatanim, pag-aani, pakikidigma, at panliligaw. |
Tandaan na magkakaiba ang mga pangkat. Ang isang disenyo o palamuti ay maaaring may ibang kahulugan sa ibang pangkat.
4. Paano suriin ang isang likhang-sining?
Kapag sinusuri ang isang likhang-sining, itanong ang apat na ito:
- Ano ang materyales?
- Para saan ito?
- Sino ang gumagamit?
- Anong pagpapahalaga ang ipinakikita?
Para saan ito? Maaaring gamit sa araw-araw o sa paglilibing. Ano ang ipinakikita ng disenyo nito? Ang pagkamalikhain ng gumawa. Sa ganitong pagtatanong, mas nauunawaan natin ang pagpapahalaga ng pamayanan.
Balik-aral
Mahahalagang ideya
- Naipasa ang panitikan sa pamamagitan ng pagkukuwento, pag-awit, at pagbigkas.
- Maaaring magbago ang ilang detalye ng kuwento habang naipapasa.
- Iba-iba ang uri ng panitikan: bugtong, tula, alamat, salawikain, kuwentong-bayan, epiko, at kasabihan.
- Ang alamat at epiko ay panitikan, hindi literal na kasaysayan o siyentipikong paliwanag.
- Ang sining, gaya ng tattoo, alahas, palayok, paglililok, at musika, ay may gamit at kahulugan na nag-iiba ayon sa pangkat.
Mahahalagang salita
- Pasalitang tradisyon
- Pagpapasa ng kuwento at kaalaman sa pagkukuwento, pag-awit, at pagbigkas.
- Talinghaga
- Di-tuwirang paglalarawan na ginagamit, halimbawa, sa bugtong.
- Taludtod
- Bawat linya ng isang tula.
- Alamat
- Kuwentong nagpapaliwanag ng pinagmulan sa paraang tradisyonal.
- Epiko
- Mahabang salaysay tungkol sa pambihirang pakikipagsapalaran ng bayani.
- Salawikain
- Maikling pahayag ng aral o karunungang-bayan.
- Kasabihan
- Nakaugaliang pahayag tungkol sa karanasan o obserbasyon.
- Paglililok
- Pagbuo ng pigura o rebulto.
Ano ang materyales? Para saan ito? Sino ang gumagamit? Anong pagpapahalaga ang ipinakikita?
Tip sa pag-aaral: Takpan ang mga kahulugan, ipaliwanag ang bawat salita sa sarili mong pananalita, saka sagutin ang pagsasanay. Ulitin ito hanggang makuha mo nang tama ang bawat tanong.